1 De context van militair optreden 1.1 Inleiding Nederland staat in de wereld niet op zichzelf, maar oefent invloed uit op andere staten, internationale organisaties en verschillende actoren. Omgekeerd oefenen deze staten, organisaties en actoren ook invloed uit op Nederland, haar burgers en hun belangen. De krijgsmacht speelt een rol in deze wisselwerking. Om de militaire doctrine te kunnen begrijpen is het noodzakelijk eerst de context te beschrijven, waarin de Nederlandse staat en haar machtsmiddelen acteren. De (inter)nationale omgeving in historisch perspectief De periode vanaf de 17e eeuw wordt beschouwd als het tijdperk van de moderne, soevereine (natie)staat. Wat betreft veiligheid hielden doorlopend wisselende coalities van staten elkaar in een machtsbalans (balance of power), waarbij zij onderlinge onevenwichtigheid met oorlogvoering corrigeerden. Internationale betrekkingen draaiden om diplomatie, mercantilisme, het dreigen met geweld of het toepassen van geweld. De eerste staatkundige entiteit op het grondgebied van de Nederlanden, de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën, was in de 17e en 18e eeuw een mondiale grootmacht, geografisch klein, maar economisch ongeëvenaard. Ze was continu verwikkeld in een gewapende concurrentieslag met grote rivalen. Van deze waren Spanje, Portugal, Frankrijk en Engeland de belangrijkste, zowel op het Europese continent als op de wereldzeeën. In dit gevecht tussen mogendheden delfde de Republiek – na een ‘Gouden Eeuw’ wereldmacht te zijn geweest – langzaamaan het onderspit. De statelijke entiteit was sinds de Middeleeuwen uitgegroeid tot het belangrijkste instrument van oorlog en vrede. De overheid beloofde orde en rust, en vrede en veiligheid, in ruil voor het geweldsmonopolie, geld (belastingen) en loyaliteit (gehoorzaamheid). Dat laatste werd sinds de Napoleontische tijd onder andere ‘geheven’ in de vorm van dienstplicht. Voor het innen van de heffingen en de fysieke inzet van onderdanen schiep de staat een bureaucratie. Terwijl staten voor hun burgers de garandeurs waren van rust en (wettelijke) orde, en van overleving, waren zij met hun (al dan niet ingehuurde) krijgsmachten voor andere staten de grootste bedreiging. De staat creëerde hiermee zijn eigen bestaansrecht. De balance of power heette in de 19e eeuw het Concert van Europa. Deze was feitelijk een restauratie van het premoderne ancien regime nadat de Franse Revolutie en het Napoleontische bewind de orde grondig aan het wankelen hadden gebracht. Het Concert, dat door de Europese mondiale dominantie de gehele wereldorde aanging, gaf lange tijd 17